colliers
Kronikk: Oljen er arvesylvet

Kronikk: Oljen er arvesylvet

Olje- og gassinntektene skal aldri brukast. Det er rentene me skal leve av.

I fjor på denne tida skapte eg tilløp til furore, då ein analyse eg skreiv for tidsskriftet Samfunnsøkonomen synte at oljeutbygging i Lofoten/Vesterålen/Senja (Lofoten) etter alt å døme vil få lite å seie for handlingsrommet på statsbudsjettet. 

Eg hadde lenge stussa over at potensialet for offentlege velferdstenester ofte blei knytt til forventa bruttoinntekter frå olje- og gassverksemd. Ei slik jamføring gjev eit vrengjebilete av ressursforvaltninga her til lands. 

Så difor tenkte eg: La oss ta ein kikk på eit bestemt område av norsk sokkel, og undersøkje kva ei utbygging kan få å seie handlingsrommet på Statsbudsjettet. Lofoten peika seg ut, etter som området fortsatt ikkje er utvikla, oljenæringa si interesse er stor og den politiske sensitiviteten er høg. 

 

Nasjonalformuen 
Først trakk eg kostnadar frå forventa bruttoinntekter, etter som utgifter bør ha utgangspunkt i netto inntekter, og ikkje brutto salsverdiar. Deretter må ein ta høgd for at desse overskotta ligg langt inne i framtida, og difor rekna eg om til pengeverdiar i dag.  

Rekneøvinga for Lofoten resulterte i ein netto noverdi for staten på 133 milliardar kroner. Dette var det ingen som krangla på. Men så minna eg om at den norske modellen inneber at desse pengane aldri kan brukast. Aldri. Grunnen er at dei representerer ein del av nasjonalformuen, og om me brukar av nasjonalformuen så blir me fattigare. Mest som å selje arvesylvet for å ta seg ein fest. 

 

Forventa avkastning 

Då ser ein kanskje fornuften i å sende staten sine oljeinntekter rett på Statens Pensjonsfond – Utland (Oljefondet). Det me skal bruka er forventa avkastning av opphopinga, for tida estimert til tre prosent. Difor peika eg på at 133 milliardar kroner frå Lofoten vil gje staten fire milliardar kroner ekstra å rutte med kvart år, og at dette svarar til 768 kroner per innbyggar. Då blei det bråk, og eg fekk eit svare strev med å halde unna i avisdebatten - midt i ferien. 

Men analysen står seg fortsatt. Det finst faktisk eit par modererande verknadar eg hadde oversett i første omgang. For eg tok ikkje høgd for auken i folkesetnaden på 0,7 prosent i året. Her ryk det eit par hundrelappar per innbyggar. Jo større folkesetnad, di fleire å dele på. 

 

Trygt plassert 

Nøysemda i den norske modellen følgjer elles det såkalla ‘fugl-i-handa’-prinsippet, som inneber at ein ikkje skal bruke ei krone av oljeinntektene før dei faktisk er trygt plassert i Oljefondet. For eventuelle inntekter frå Lofoten vil dette skje langsamt og gradvis, med avleiring på Oljefondet først frå rundt 2040 og utover. Verknadar for velferdstenestene av ei utbygging av Lofoten blir difor små, og vil neppe gjere seg gjeldande før om 25 års tid. 

Olje- og gassressursane frå Lofoten representerer sårt tiltrengte opsjonar for oljeselskapa, i ei tid der uvissa rundt etterspurnad og prisar er på veg opp og tilgangen til nye utbyggingsprosjekt er på veg ned. For staten, samfunnet og nasjonen er oljeutvinning i Lofoten vesentleg mindre viktig, mest uansett korleis ein vrir og vrengjer på tala for området. 

 

Villeiande 

Fortsatt ser ein stadige døme på at inntekter frå olje- og gassverksemda blir stilt saman med utgifter til utdanning, helse- og omsorgstenester. Slike jamføringar er villeiande, undergrev oppslutninga om den norske modellen for forvaltning av ressursinntekter og forvirrar det offentlege ordskiftet. 

Eit suksesskriterium i den norske forvaltningsmodellen er nemleg det skarpe skillet ein har etablert mellom inntektene frå oljeverksemda på den eine sida og bruken av slike inntekter på den andre. Staten sine nettoinntekter frå oljeverksemda går uavkorta inn på Oljefondet. Handlingsregelen for finanspolitikken sikrar deretter at det årlege uttaket frå fondet ikkje overstig forventa avkastning. Resultatet er at fondsverdien er intakt, og kan haldast ved lag gjennom generasjonar.  

For kvar hundrelapp me lykkast i å sette til side frå olje- og gassutvinninga, så kan me bruke tre kroner ekstra over statsbudsjettet. Men med 85 milliardar hundrelappar på bok, så blir sjølv tre prosent til store pengar. Resultatet er at oljerikdommen kan vare langt, langt inn i framtida. Men berre så lenge ein ikkje let seg freiste til å bruke pengane etter kvart som dei kjem. 


Av Klaus Mohn, professor, Handelshøgskolen ved Universitetet i Stavanger 

Skriv ut Tilbake til oversikten

Siste fra Debatt

  • Nytt år i lykkelandet

    05. feb 2019

    Det er mye å feire i 2019. Det er 50 år siden vi fant Ekofisk. Med oljen kom det store muligheter og store utfordringer.
  • Etikk, takk!

    30. jan 2019


    Digital etikk. Smak på uttrykket. For i 2019 kommer dette temaet til å få mye oppmerksomhet.  

  • Makta kan påvirkes

    29. jan 2019
    Skal vårt demokrati fungere godt, bør kunnskapen om hvordan vi kan påvirke politikken deles med flest mulig. Derfor er det kjærkommet at det er skrevet en selvhjelpsbok om effektiv påvirkning av makta.
  • Kronikk: Verktøy og vilje

    15. jan 2019

    Automasjon skremmer vettet av folk. Vil roboter virkelig ta over alt? Beveger vi oss inn i en teknologiapokalypse?
  • Fest med måte

    13. jan 2019
    Bakrus henger som oftest sammen med hvor hard festen har vært. Det som ofte slår oss på en mistrøstig søndag formiddag er at vi aldri lærer.